Offer Cyfieithu
Gan Simon Jones
Prif Weithredwr, GCRE Cyf
Roedd Darlith Mais ddiweddar Canghellor y Trysorlys yn ddiddorol iawn.
Ar bwnc twf, pwysleisiodd bwynt y mae llawer ohonom wedi'i ddeall ers tro: mae terfynau ar adeiladu economi sy'n rhy ddibynnol ar un darn cul o'r wlad i sbarduno swyddi, ffyniant a chyfle.
Dadleuodd fod y DU “…angen torri â’r gorffennol, â gwleidyddiaeth laissez-faire y wladwriaeth oddefol, y ffuglen y gellid adeiladu economi gref ar lwyddiant dim ond ychydig o leoedd…”
Yn ei darlith, cyflwynodd y Canghellor yr achos dros rôl fwy deinamig i'r llywodraeth i newid y patrwm hwnnw – gwladwriaeth weithredol a strategol yn gweithio mewn partneriaeth â busnesau. Cyflwynodd yr achos bod datblygu technoleg a'r clystyrau arloesi sydd eu hangen i'w gefnogi yn gatalyddion hanfodol ar gyfer twf, ac y dylid dilyn hyn fel agenda sy'n seiliedig ar le.
“Mae gan bob un o’r pedair gwlad, a phob rhanbarth, rywbeth i’w gyfrannu, a hawl i gyfran deg o ffyniant y DU gyfan. Gall pob rhan o Brydain greu ei niche ei hun mewn diwydiannau sy’n hanfodol i ffyniant a diogelwch y DU, gan dynnu ar sgiliau eu gweithlu, eu cryfderau diwydiannol presennol, a’r asedau naturiol y maent wedi’u hadeiladu arnynt.”
Gwnaeth yn glir mai rôl y llywodraeth yw “darparu buddsoddiad cyhoeddus, dileu risgiau cyfleoedd newydd, llunio marchnadoedd a denu buddsoddiad preifat.”
Rwyf i, yn fy marn i, yn cefnogi'r dull gweithredol a strategol hwn gan y wladwriaeth. Ond ar yr un pryd rwy'n teimlo bod yn rhaid i ni fod yn realistig ynglŷn â'r newid sylweddol sydd ei angen i'w gyflawni ac mae dau adroddiad pwysig a gyhoeddwyd yn y dyddiau ar ôl araith y Canghellor yn tanlinellu'r her honno.
Y cyntaf o'r rhain oedd Adroddiad Arloesi diweddaraf y DU 2026 , a oedd yn tynnu sylw at y ffaith bod y DU eisoes yn fuddsoddwr ymchwil ac Ymchwil a Datblygu byd-eang blaenllaw, gan wario 2.68% o CMC ar Ymchwil a Datblygu (3.5% o wariant byd-eang) ac yn bedwerydd yn fyd-eang o ran cyhoeddiadau gwyddonol, gyda chynnydd o 40% rhwng 2007 a 2022.
Ac eto yn y DU nid yw digon ohono'n cael ei gipio gan – ac yn cael effaith mewn – mannau y tu allan i'r triongl aur. Yn rhy aml nid yw rhagoriaeth mewn ymchwil yn trosi'n awtomatig yn gyfle masnachol a chystadleurwydd diwydiannol. Yn yr un cyfnod mae allforion technoleg uchel wedi gostwng o 8.7% i 6.4% o gyfanswm yr allforion. Mae'r rhan fwyaf o gwmnïau newydd gwerth uchel y DU wedi'u crynhoi mewn meysydd fel gwasanaethau ariannol, technoleg menter ac yswiriant, gyda llawer llai mewn sectorau diwydiannol. Ers 2012, mae 80% o IPOs deillio prifysgolion y DU wedi digwydd dramor, yn bennaf ar NASDAQ yr UD.
Yr ail oedd adroddiad a lansiwyd gan y Connected Places Catapult, a archwiliodd y cyfleoedd arloesi mewn trafnidiaeth ac adeiladu dros y degawd nesaf. Tynnodd sylw at y ffaith bod y farchnad arloesi ar draws trafnidiaeth, adeiladu a data yn sylweddol, gan gyfrif am tua £265bn o Werth Ychwanegol Gros heddiw, ond rhagwelir y bydd yn codi i hyd at £680bn erbyn 2035.
Mae llawer o hyn yn adlewyrchu pwysigrwydd trafnidiaeth i'n bywyd bob dydd. Mae prosiectau ffyrdd a rheilffyrdd yn cyfrif am tua 70–75% o wariant y llywodraeth ar seilwaith economaidd, gyda £19bn yn cael ei wario bob blwyddyn yn cynnal a chadw ein rhwydwaith ffyrdd a rheilffyrdd hanfodol. Eto i gyd, mae'r adroddiad yn nodi rhwystr strwythurol wrth fynd â syniadau ymchwil o ddatblygiad i ddefnydd. Ac elfen bwysig o'r bwlch hwnnw yw'r seilwaith sydd ar gael i gwmnïau ar gyfer profi a masnacheiddio.
“Er mwyn i fusnesau â photensial uchel lwyddo, rhaid inni ddarparu profion yn y byd go iawn a mynediad at arbrofi. Gall hyn fod yn heriol, yn enwedig mewn systemau trafnidiaeth byw…”
Ni fydd datrys hyn yn hawdd, ond dylem fod yn bositif. Mae'n amlwg bod gennym lawer o'r cynhwysion crai sydd eu hangen arnom i wneud ymchwil a datblygu ac arloesedd yn y DU yn sbardun pendant ar gyfer twf economaidd a llawer o gyfle i fod yn greadigol yn y ffordd y gellir gwneud hynny mewn ffordd sy'n seiliedig ar le. Ond mae'n amlwg bod angen i ni fod yn fwy strategol wrth feddwl am yr 'offer cyfieithu' os ydym am wireddu'r weledigaeth hon. Yn benodol mae angen i ni ystyried yn ofalus y seilwaith sydd ei angen arnom i droi'r adnoddau cenedlaethol sylweddol yr ydym yn eu gwario ar ymchwil a datblygu yn swyddi newydd, allforion newydd, a chyfleoedd newydd mewn ardaloedd dad-ddiwydianedig o'r wlad.
Mae gwneud hyn yn iawn yn hanfodol. Rydym yn byw trwy rai o'r cyfnodau mwyaf cythryblus ac ansefydlog yn hanes modern. Efallai nad ers dechrau'r 1970au a'r sioc olew byd-eang yr ydym wedi gweld grymoedd mor aflonyddgar yn effeithio ar ein heconomi, ein gwleidyddiaeth a'n bywydau beunyddiol.
Mae newid technolegol a chynnydd Deallusrwydd Artiffisial yn ail-lunio llifau buddsoddi ac yn creu anesmwythyd ynghylch cyflymder y newid. Mae'r newid i sero net a'r angen brys am gapasiti ynni adnewyddadwy yn dod â heriau anwastad ar draws rhanbarthau. Efallai yn bwysicaf oll, mae anghydraddoldebau mewn cyfoeth a chyfle rhwng canolfannau trefol ffyniannus a chymunedau dad-ddiwydianedig yn gyrru anfodlonrwydd gwleidyddol ar raddfa nas gwelwyd ers y cyfnod Edwardaidd.
I wlad fel Cymru – cenedl â gwreiddiau diwydiannol dwfn ond sy’n cael ei tharo’n drwm gan newid technolegol a globaleiddio – bydd sut rydym yn llywio’r dyfroedd hyn yn y blynyddoedd i ddod yn llunio ein gwlad ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.
Rwy'n credu'n ddiffuant fod yna ffyrdd rhagweithiol y gall lleoedd fel Cymru weithredu'n gadarnhaol i droi'r aflonyddwch rydyn ni'n ei weld yn wydnwch a thwf economaidd newydd. Mae yna gyfleoedd strategol y gallem ni eu cymryd a fyddai'n meithrin galluoedd sofran newydd yn economi'r DU ac ar yr un pryd yn ein helpu ni yng Nghymru i ailadeiladu ffyniant lleol.
Un maes addawol lle gallwn wneud hynny yw arloesi rheilffyrdd.
Mae'r Ganolfan Fyd-eang ar gyfer Rhagoriaeth Rheilffyrdd (GCRE) yn cynnig y cyfle i lenwi bwlch yn niwydiant rheilffyrdd Ewrop a datblygu canolfan newydd ar gyfer ymchwil, profi ac arloesi o safon ryngwladol mewn amgylchedd rheilffyrdd byw. Gallai gefnogi uchelgeisiau'r Canghellor drwy osod y DU fel arweinydd mewn datblygu technoleg a safonau sero net, creu swyddi a sgiliau newydd yng Nghanolbarth a De-orllewin Cymru, a helpu diwydiant a'r byd academaidd yn y DU i fasnacheiddio mwy o'r ymchwil a datblygu rhagorol y mae'n ei gynhyrchu.
Mae'r angen am gyfleuster o'r fath yn gwbl amlwg. HS2 yw'r prosiect diweddaraf i gael ei effeithio'n sylweddol gan ddiffyg cyfleusterau profi o ansawdd uchel. Mae diffyg cyfleusterau digonol ar gyfer profi cerbydau a seilwaith yn y DU yn cyfyngu'n ddifrifol ar y tîm y tu ôl iddo, gan gostio amser a thrysor gwerthfawr. Mae Llinell Elizabeth yn Llundain yn enghraifft arall o'r gorffennol diweddar iawn. Adeiladwyd y seilwaith craidd i raddau helaeth erbyn 2017, ond ni allai'r llinell agor tan 2022 i raddau helaeth oherwydd na allai'r trenau redeg heb yr integreiddio systemau angenrheidiol ar draws y llinell.
Bob blwyddyn rydym yn gwastraffu miliynau a miliynau o bunnoedd o arian trethdalwyr oherwydd bod problemau gyda chyfarpar rheilffordd, technoleg a systemau cymhleth yn rhwystro cyflawni prosiectau. Gallwn fynd i'r afael â hyn ac mewn ffordd sy'n ei gwneud yn gyfle economaidd i'n cenedl ar yr un pryd. Mae GCRE yn rhan o'r ateb hwnnw.
Mae Llywodraeth y DU ei hun wedi defnyddio ei grym buddsoddi i greu swyddi a chefnogi darpariaeth fwy effeithiol yn y sector ynni adnewyddadwy domestig drwy ddatblygu dull ' Adeiladu ym Mhrydain' yn y gadwyn gyflenwi. Yn ddiweddar, aeth y Canghellor ymhellach ac ymrwymo i gaffael hyd at £1 biliwn o gyfrifiaduron cwantwm gan y cwmnïau cyntaf yn y DU i'w gwneud yn llwyddiannus ar raddfa fasnachol er mwyn datblygu gallu newydd yn economi'r DU. Mae angen mwy o'r math hwn o greadigrwydd polisi arnom i droi buddsoddiadau cenedlaethol yn ffyniant cenedlaethol mwy.
Nid oes unrhyw reswm pam na ellir cymhwyso'r un polisi a chreadigrwydd buddsoddi i reilffyrdd hefyd er mwyn gwneud profi ac arloesi yn y sector hwnnw yn gryfder economaidd newydd yn y DU. Gallai Llywodraeth y DU ddefnyddio ei phwerau i gefnogi cyfle o'r fath drwy orfodi dull newydd 'Profi Prydeinig, Tyfu Prydeinig' ar gyfer arloesi rheilffyrdd a fyddai'n ei gwneud yn ofynnol i gyfran fwy o gynhyrchion a phrofion rheilffyrdd gael eu gwneud yma yn y Deyrnas Unedig mewn cyfleusterau fel GCRE.
Yng Nghynhadledd Arloesi RIA yr wythnos diwethaf, disgrifiodd Gweinidog Diwydiant y DU, Chris McDonald AS, GCRE hyd yn hyn fel “…enghraifft gref o gydweithio ffrwythlon rhwng y weinyddiaeth ddatganoledig, y Llywodraeth ganolog a diwydiant.”
Mae angen i ni nawr fynd â'r bartneriaeth hon i'r lefel nesaf os ydym am wireddu GCRE; trosi mwy o'r ymchwil rheilffyrdd o'r radd flaenaf a gynhyrchwn yn y DU yn dwf diwydiannol pendant a gwireddu addewid yr agenda economaidd strategol, sy'n seiliedig ar le, y soniodd y Canghellor amdani. Ond mae angen dewrder gwleidyddol a sefydliadol.